Subdomeinen D1 - D3 havo

13 december 2019

Beschrijving van de subdomeinen D1 Moleculaire interactie, D2 Gedrag en interactie en D3 Seksualiteit voor het schoolexamen havo.

Subdomein D1: Moleculaire interactie (havo)

​​​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van de concepten genregulatie en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de moleculaire regulatie plaatsvindt.

Mogelijke contexten

Gezondheid
Bij vroegtijdige opsporing van kanker worden door artsen microarrays ingezet. Daarmee is vast te stellen of cellen kankercellen zijn, omdat daar andere eiwitten tot expressie komen dan in gezonde cellen. Mensen die menen hiervoor in aanmerking te komen (bijvoorbeeld vanwege familiaire borstkanker, darmkanker) kunnen een dergelijk onderzoek laten doen.

Voedselproductie 
Plantenveredelaars en analisten bij een veredelingsbedrijf veranderen, met behulp van genetische modificatie, moleculaire processen waardoor bij planten droogteresistentie of zouttolerantie optreedt met het doel ook teelten in de randen van woestijnen en in brakke delta's mogelijk te maken en daardoor het hongerprobleem te lijf te gaan.

Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • beschrijven wat genexpressie is;
  • beschrijven dat eiwitten die door genexpressie ontstaan verschillende functies kunnen hebben;
  • beschrijven dat genexpressie wordt geregeld door factoren in en buiten de cel;
  • beschrijven hoe regulatie-eiwitten genexpressie beïnvloeden;
  • beschrijven dat door veranderde genen de eiwitproductie en daardoor de genregulatie gestoord kan worden. ​​

Mogelijke deelconc​epten

Epigenetische factoren, genoom, structuurgenen, regulatorgenen, recombinant DNA, proto-oncogenen, tumorsupressorgenen, enzymen, virus.​​

Relatie met andere subdomeinen
CE
C1 Zelforganisatie van cellen
E4 Erfelijke eigenschap
F1 Selectie (DNA, Mutatie)
SE
B1 Eiwitsynthese

Suggesties voor les​​materiaal en achtergrondinformatie

  • p53 molecuul: een van de belangrijkste aan kanker gerelateerde moleculen is het zogenaamde p53. De PowerPointpresentatie laat zien wat het doet, hoe het kan leiden tot kanker.
  • Alles over DNA: een website met alle mogelijke informatie over DNA.
  • Your Genome: een (Engelstalige) website met veel achtergrondinformatie over DNA, onder andere de ontdekking.

Subdomein D2: Gedrag en interactie (havo)

​​​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van communicatie, gezondheid en veiligheid verklaren op welke wijze gedrag van organismen en populaties ontstaat en benoemen wat de functie daarvan is.

Mogelijke contexten

Communicatie
Voorlichters gebruiken informatie over supranormale prikkels in het opzetten van een effectieve voorlichtingscampagne.

Gezondheid
Artsen adviseren patiënten met epilepsie over uitwendige signalen om het valgevaar te verminderen.

Veiligheid
Een etholoog adviseert de politie in het omgaan met het gedrag van voetbalvandalen.

Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • toelichten dat gedrag tot stand komt door interne en externe factoren;
  • verklaren dat gedrag gedeeltelijk erfelijk bepaald is;
  • uitleggen dat gedrag het resultaat is van een dynamische relatie tussen het organisme en zijn omgeving;
  • toelichten dat gedrag meerdere functies heeft;
  • een aantal functies van gedrag noemen, onder andere gekoppeld aan levensfases;
  • uitleggen hoe gedrag evolueert onder invloed van selectiedruk;
  • een eenvoudig gedragsonderzoek uitvoeren;
  • herkennen dat populaties zoals een school vissen of een zwerm vogels, gedrag vertonen dat een meerwaarde heeft ten opzichte van het gedrag van de afzonderlijke organismen.

​​Mogelijke deelconcepten

Prikkel, respons, territoriumgedrag, balts, paringsgedrag, broedzorg, overspronggedrag, gewenning, inprenting, conditionering, imitatie, inzicht, trial and error, sleutelprikkel, supranormale prikkel, ethogram, protocol, adequaat gedrag.​

Relatie met andere subdomeinen
CE
B4 Zelfregulatie van het organisme
B7 Waarneming door het organisme
F2 Soortvorming (Selectie)​
SE
D3 Seksualiteit
E3 Voortplanting

Suggesties voor lesmateriaa​​l en achtergrondinformatie

  • Gedraag je: gedrag in drie verschillende contexten, zoals die van een diermanager of een pedagogisch adviseur.
  • Gebiologeerd door gedrag: gedrag in drie verschillende contexten: verzorgen van je huisdier, ontwerpen van een diervriendelijke stal, onderzoeken van overtraining bij paarden.
  • Practicum gedrag: het opzetten van experimenteel gedragsonderzoek.
  • Ethologie: een website met informatie over diergedrag, voorbeelden van ethologisch onderzoek, literatuurverwijzingen, onderzoeksmethoden en een aantal ethologie-links.

Subdomein D3: Seksualiteit (havo)

EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en communicatie beargumenteren op welke wijze vraagstukken met betrekking tot seksualiteit van de mens kunnen worden benaderd.

Mogelijke contexten

Gezondheid
Plastisch chirurgen in een privékliniek geven voorlichting over de voors en tegens van bepaalde chirurgische ingrepen, zoals borstvergroting en schaamlipcorrectie met het doel de seksuele gezondheid van hun cliënten te bevorderen.

Communicatie
Medewerkers van een reclamebureau organiseren een voorlichtingscampagne over veilig vrijen met als doel de verspreiding van seksueel overdraagbare ziektes tegen te gaan.

​Mogelijke uitwerking van de e​indterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • beargumenteren wat de rol is van seksualiteit bij voortplanting en bij het onderhouden van relaties;
  • de rol van seksualiteit in verschillende levensfases toelichten;
  • relaties leggen tussen seksueel gedrag en voortplantingsgedrag;
  • keuzes maken voor de juiste voorbehoedmiddelen en effectief gebruik daarvan beschrijven;
  • diversiteit in seksuele geaardheid toelichten;
  • acceptatie van seksuele diversiteit relateren aan eigen opvattingen en culturele aspecten;
  • de relatie tussen seksueel gedrag en seksueel overdraagbare aandoeningen toelichten;
  • omschrijven hoe je wensen kenbaar kunt maken en grenzen kunt bewaken en respecteren;
  • de rol van hormonen en zenuwstelsel bij aspecten van relaties en seksualiteit benoemen.

​​Mogelijke deelconcepten

Seksualiteit, biseksueel, homoseksueel, heteroseksueel, voorbehoedmiddelen, orgasme, gender, seksueel overdraagbare aandoeningen, aids, transseksualiteit, voortplantingsprikkel, adolescentie, hormonale regulatie, levensfase.

Relatie met andere subdomeinen
CE
B4 Hormonale regulatie
E4 Erfelijke eigenschap
SE
B1 eiwitsynthese
C2 Zelforganisatie van het organisme
D2 Gedrag en interactie
E2 Levenscyclus van de cel
E3 Voortplanting

​​​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Gedrag en seksualiteit: website met allerlei begrippen die te maken hebben met seksualiteit, een datingkaartenbak, rolpatronen, heteroseksualiteit.
  • Lang leve de liefde: deze site bevat naast een handleiding diverse werkvormen voor in de klas, filmpjes, animaties en opdrachten die leerlingen zelf kunnen uitvoeren. Thema's: seksuele diversiteit, veilig en onveilig vrijen (anticonceptie, soa-preventie ), relaties: wensen en grenzen.
  • Beperkt houdbaar: documentaire van Sunny Bergman over plastische chirurgie.
  • Sense: deze site biedt jongeren betrouwbare informatie over allerlei aspecten van relaties, seksualiteit en seksuele gezondheid. In de werkstukwijzer op de site vinden leerlingen diverse ideeën voor aan seksualiteit gerelateerde onderwerpen voor werkstukken, spreekbeurten en andere presentatievormen en tips voor de uitvoering. Ook kunnen jongeren via deze website vragen stellen aan de Sense-infolijn per chat, telefoon en e-mail of zich aanmelden voor een Sense-spreekuur in hun buurt.
  • Vrijlekker.nl: online training van GGD Amsterdam die uitgaat van de situatie van de cursist. Er is coaching in de vorm van korte videocursussen gegeven door 'love-coaches'. Andere aspecten omvatten het bestrijden van fabeltjes omtrent soa en hiv, 'empowerment' van meisjes om de controle over condoomgebruik te krijgen en de zogenaamde 'excuse-fighter'. Hierbij worden er argumenten aangereikt om smoesjes van de partner te ontkrachten.
  • Internetsoa: lespakket over flirten via internet, bedoeld om de risico's bespreekbaar te maken en jongeren te laten nadenken over hun eigen seksuele grenzen op internet én de grenzen van anderen.
  • Anticonceptievoorjou.nl: keuzeprogramma voor anticonceptie.
  • Lesgevenindeliefde.nl: ondersteunende website voor docenten met tips van andere docenten, ervaringsverhalen, factsheets et cetera.
  • Teen facts: hilarisch filmpje over de puberteit van Nemo.​

dit hoort bij