Subdomeinen E1 - E2 vwo

13 december 2019

Beschrijving van de subdomeinen E1 DNA-replicatie en E2 Levenscyclus van de cel voor het schoolexamen vwo.

Subdomein E1: DNA-replicatie (vwo)

​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van het concept DNA-replicatie ten minste in contexten op het gebied van veiligheid en gezondheid benoemen op welke wijze erfelijk materiaal wordt gereproduceerd.

Mogelijke contexten

Veiligheid
Forensisch onderzoekers doen sporenonderzoek met behulp van DNA ten behoeve van strafrechtelijk onderzoek.

Gezondheid 
Onderzoekers van de Mauritsklinieken in Nederland hebben aangetoond dat verbranding van de huid door zonlicht op jonge leeftijd een direct verband heeft met het ontstaan van huidkanker op latere leeftijd.

​​Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • het proces van DNA-replicatie toelichten en daarbij de continue en discontinue replicatie, leidende en volgende streng beschrijven;
  • uitleggen wat er fout kan gaan bij DNA-replicatie en de gevolgen daarvan beschrijven;
  • beschrijven hoe DNA (van dezelfde soort of andere soorten) ingebouwd kan worden (natuurlijk, kunstmatig) en de gevolgen van deze inbouw beschrijven;
  • uitleggen dat aan de voortplanting van mens, dier en plant het proces van DNA-replicatie ten grondslag ligt.​​

​​Mo​​gelijke deelconcepten

Nucleotiden, dubbelstreng, basenparen, vrije DNA-nucleotiden, chromatiden, DNA-polymerase, S-fase, Okazaki-fragment, operonmodel, coder​​ende streng, template streng, 3'- en 5'-kant.

Relatie met andere subdomeinen
CE
B1 Eiwitsynthese
F1 Selectie (DNA)
SE
E2 Levenscyclus van de cel
E3 Voortpla​​nting

​​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • ​Met de Reizende DNA-labs haalt u DNA, genen, genomen en het moderne DNA-onderzoek naar de klas. Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste technieken.
  • Nederlands Forensisch Instituut: officiële website van het ministerie van Justitie over forensisch onderzoek.
  • Alles over DNA: website met veel informatie over DNA.
  • Your Genome: Engelstalige website met veel informatie over DNA en genoomonderzoek.

Subdomein E2: Levenscyclus van de cel (vwo)

​​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van het concept celcyclus ten minste in contexten op het gebied van energie, gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze reproductie van cellen verloopt en beargumenteren op welke wijze daarbij optredende verstoringen kunnen worden voorkomen of aangepakt.

Mogelijke contexten

Energie
Medewerkers van Wageningen Universiteit proberen in proefopstellingen een algenkweek te realiseren waarmee algen als grondstof voor energieproductie gebruikt kunnen worden.

Gezondheid
Medewerkers van een kankeronderzoekscentrum gebruiken celkweken om de kankerverwekkende eigenschappen van verschillende stoffen vast te stellen.

Voedselproductie
Medewerkers van een laboratorium van een zaadproducent onderzoeken hoe zij de zaadopbrengst van cultuurgewassen kunnen optimaliseren.

​​​Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • de betekenis van celdeling voor groei, herstel en reproductie benoemen;
  • beschrijven dat de deling gebeurt onder invloed van de buurcellen;
  • beschrijven hoe cellen zich op een gecontroleerde manier delen en hoe zij daarbij verschillende fasen van de celcyclus doorlopen;
  • benoemen in welke fase de gewone celdeling verschilt van de reductiedeling en dat relateren aan de functie van elk type deling;
  • de regulatie van de fasen van de celcyclus beschrijven en aangeven wat in die regulatie verkeerd kan gaan;
  • beschrijven hoe dochtercellen na de deling groeien en zich ontwikkelen;
  • relaties leggen tussen cellen die zich ongecontroleerd gaan delen en het ontstaan van tumoren;
  • uitleggen dat tumoren goedaardig of kwaadaardig kunnen zijn;
  • beargumenteren dat bij ongecontroleerde celdeling fouten in het DNA in stand kunnen blijven;
  • omschrijven hoe normale cellen verouderen en toelichten dat ze ongeveer vijftig keer kunnen delen voor ze afsterven;
  • de rol van telomeren toelichten bij de veroudering van cellen;
  • de rol van weefselkweek bij​​​ voedselproductie en medisch onderzoek herkennen.

​Mogel​​ijke dee​lconcepten

Eencellig, meercellig, geslachtscellen, somatische cel, chromosoom, mitose, reductiedeling (meiose), chromatide, replicatie, spiralisatie, kernspoel, trekdraden, meiose I, meiose II, diploïd, haploïd, telomeren, cytoskelet, profase, metafase, anafase, telofase,​ celcyclus, RNA-interferentie, G0-fase, micro-DNA, telomerase, apoptose.

Relatie met andere subdomeinen
CE
B1 Eiwitsynthese
C1 Zelforganisatie van cellen
F1 Selectie
SE
E1 DNA-replicatie
E3 Reproductie van het organisme​

​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Telomeren: informatief filmpje over telomeren en het gegeven dat ze bij iedere celdeling korter worden, totdat een cel niet meer kan delen.
  • Over apoptose​: Berry, D. (2007). Molecular animation of cell death mediated by the Fas pathway. Science STKE, tr1.
  • Medema, J.P. (2007). Cel(f)moord, dood met voorbedachten rade? Amsterdam: Vossiuspers UvA.
    Over apoptose p. 9-12; over kanker p. 12-15; over proefdiergebruik p. 20-23.

dit hoort bij